İt tərbiyəsi: itinizi necə düzgün öyrətmək olar? Addım-addım bələdçi

İt tərbiyəsi nə üçün vacibdir?

İt tərbiyəsi yalnız ona “otur”, “qal” və ya “gəl” komandalarını öyrətmək demək deyil. Düzgün tərbiyə itin gündəlik həyatda özünü daha rahat və təhlükəsiz aparmasına, sahibi ilə daha yaxşı ünsiyyət qurmasına və müxtəlif mühitlərə uyğunlaşmasına kömək edir.

Xüsusilə bala itlər dünyanı yeni tanıdıqları üçün onların ilk aylarda öyrəndikləri davranışlar gələcək həyatlarına böyük təsir göstərə bilər. Evdə tualet qaydaları, insanlarla və digər heyvanlarla münasibət, qayışla gəzmək, əşyaları dişləməmək və sahibinin çağırışına reaksiya vermək kimi vərdişlər mərhələli şəkildə öyrədilməlidir.

Ən vacib məqam isə budur: it tərbiyəsi qorxutmaq və cəzalandırmaq deyil, düzgün davranışı öyrətmək prosesidir.

---

İt tərbiyəsinə nə vaxt başlamaq lazımdır?

İtin tərbiyəsi üçün “artıq gecdir” demək düzgün yanaşma deyil. Bala itlər yeni davranışları öyrənməyə çox erkən yaşlardan başlaya bilirlər, yetkin itlər isə düzgün və ardıcıl məşqlə yeni vərdişlər qazana bilərlər.

Bala itlə məşq edərkən əsas məqsəd hər şeyi bir gündə öyrətmək yox, kiçik və davamlı addımlarla düzgün davranış yaratmaqdır.

Məşqləri qısa saxlayın, eyni komandaları ardıcıl istifadə edin və itin düzgün etdiyi davranışı dərhal mükafatlandırın.

---

İt tərbiyəsinin əsas qaydası: düzgün davranışı mükafatlandırın

İtlər hansı davranışın onlara müsbət nəticə gətirdiyini öyrənirlər. Buna görə tərbiyə zamanı müsbət möhkəmləndirmədən istifadə etmək çox faydalıdır.

Məsələn, itiniz “otur” əmrini düzgün yerinə yetirirsə:

Komanda → düzgün davranış → dərhal mükafat

Mükafat yem, tərif, oyun və ya itin sevdiyi başqa bir müsbət stimul ola bilər.

Burada ən vacib məqam vaxtlamadır. Mükafat düzgün davranışdan çox sonra verilərsə, it hansı davranışına görə mükafat aldığını başa düşməkdə çətinlik çəkə bilər.

Cəza niyə düzgün həll deyil?

İti vurmaq, qorxutmaq və ya səhv etdikdə aqressiv reaksiya vermək onun problemi başa düşməsinə zəmanət vermir. Əksinə, bəzi hallarda qorxu və stress yarada və sahibi ilə it arasındakı etibarı zəiflədə bilər.

Məqsəd iti səhv etdiyinə görə qorxutmaq yox, doğru davranışı ona göstərməkdir.

---

İtə adını öyrətmək

Təlimin ən sadə, amma vacib addımlarından biri itin öz adına reaksiya verməsidir.

Sakit mühitdə itin adını deyin. Sizə baxdığı anda onu tərifləyin və mükafatlandırın.

Bunu müxtəlif vaxtlarda təkrarlayın.

Məsələn:

“Milo” → Milo sizə baxır → “Aferin!” → mükafat

Bir müddət sonra it adını eşidəndə diqqətini sizə yönəltməyə başlayacaq.

---

İtə əsas komandaları necə öyrətmək olar?

Əsas komandalar gündəlik həyatda həm rahatlıq, həm də təhlükəsizlik baxımından faydalıdır.

“Otur” komandası

İtin diqqətini mükafata yönəldin. Mükafatı burnunun qarşısından yuxarı və bir qədər arxaya aparın. İt təbii şəkildə oturduğu anda “Otur” deyin və dərhal mükafatlandırın.

Bir neçə təkrardan sonra hərəkətlə yanaşı şifahi komandadan istifadə etməyə başlayın.

---

“Gəl” komandası

“Gəl” əmri xüsusilə vacibdir.

Əvvəlcə bunu təhlükəsiz və sakit mühitdə məşq edin. İtdən uzaqlaşın, adını deyin və “Gəl” komandası verin.

Sizə tərəf gəldiyi anda onu mütləq müsbət şəkildə qarşılayın.

Vacib: İt “gəl” əmrini yerinə yetirib yanınıza gələndə onu danlamaq olmaz. Əks halda “gəlmək” davranışını mənfi təcrübə ilə əlaqələndirə bilər.

---

“Qal” komandası

İtdən oturmasını istəyin. Bir neçə saniyə hərəkətsiz qaldıqda mükafatlandırın.

Əvvəlcə məsafəni və gözləmə müddətini çox artırmayın. Davranış möhkəmləndikcə müddəti tədricən artırın.

---

“Burax” komandası

İtin ağzında təhlükəli və ya uyğun olmayan bir əşya olduqda bu komanda faydalı ola bilər.

Əşyanı zorla ağzından çəkmək əvəzinə daha maraqlı və təhlükəsiz alternativ təklif edin. Əşyanı buraxdığı anda onu mükafatlandırın.

Beləliklə, it öyrənir ki:

Əşyanı buraxmaq = müsbət nəticə

---

Bala iti tualetə necə öyrətmək olar?

Tualet təlimi yeni it sahiblərinin ən çox qarşılaşdığı mövzulardan biridir.

Burada əsas prinsip ardıcıllıqdır.

İti xüsusilə:

• yuxudan oyandıqdan sonra,

• yeməkdən sonra,

• aktiv oyundan sonra,

• ehtiyac əlamətləri göstərdikdə

uyğun tualet yerinə aparmaq faydalıdır.

Düzgün yerə tualet etdikdə onu dərhal tərifləyin və müsbət reaksiya göstərin.

Evdə qəza baş verərsə, iti sonradan həmin hadisəyə görə cəzalandırmaq faydalı deyil. İt hadisə ilə sizin sonrakı reaksiyanız arasındakı əlaqəni düzgün qurmaya bilər.

Əsas məqsəd qəzanı cəzalandırmaq yox, düzgün davranışın təkrarlanmasını təmin etməkdir.

---

Bala it niyə hər şeyi dişləyir?

Bala itlərin əşyaları dişləməsi müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Araşdırma, oyun və ağızla ətraf mühiti tanımaq bu davranışın bir hissəsi ola bilər.

Əgər it əlinizi, ayaqqabınızı və ya ev əşyalarınızı dişləyirsə, onu sadəcə danlamaq əvəzinə diqqətini uyğun oyuncağa yönəltmək daha faydalı yanaşmadır.

Məsələn:

Uyğun olmayan əşya → diqqəti oyuncağa yönəltmək → oyuncağı dişlədikdə müsbət reaksiya

Evdə hansı əşyaların it üçün əlçatan olduğunu da nəzarətdə saxlamaq lazımdır.

---

İtin həddindən artıq hürməsini necə azaltmaq olar?

Hürmək itin normal ünsiyyət formalarından biridir. Ona görə məqsəd itin ümumiyyətlə hürməməsi deyil.

Əvvəlcə niyə hürdüyünü müəyyən etmək lazımdır.

Səbəb bunlardan biri ola bilər:

• qorxu;

• diqqət istəyi;

• yad insan və ya heyvan;

• cansıxıcılıq;

• ərazi davranışı;

• həddindən artıq həyəcan;

• ətrafdakı səslər.

Səbəbi anlamadan yalnız “sus” demək problemi həmişə həll etmir.

İtin ehtiyaclarını, gündəlik aktivliyini və ətraf mühitini nəzərə almaq, sakit davranışı mükafatlandırmaq və problemli vəziyyətləri mərhələli şəkildə idarə etmək daha məqsədəuyğundur.

Davranış qəfil başlayıbsa və ya ciddi şəkildə artıbsa, baytar həkimlə məsləhətləşmək də vacibdir.

---

İti qayışla gəzməyə necə öyrətmək olar?

Qayış təliminə birbaşa uzun gəzinti ilə başlamaq əvəzinə mərhələli yanaşmaq daha rahat ola bilər.

Əvvəlcə it qayış və yaxalıqla evdə tanış ola bilər. Daha sonra sakit ərazidə qısa gəzintilər edin.

İt qayışı dartmadan yanınızda gəldikdə onu mükafatlandırın.

Əsas məqsəd itin:

qayışı dartmaq → sahibini arxasınca aparmaq

əvəzinə:

sahibinin yanında sakit hərəkət etmək

davranışını öyrənməsidir.

---

İtin sosiallaşması niyə vacibdir?

Sosiallaşma itin yalnız digər itlərlə oynamağı demək deyil.

İt müxtəlif:

• insanlarla,

• heyvanlarla,

• səslərlə,

• mühitlərlə,

• nəqliyyat vasitələri ilə,

• gündəlik vəziyyətlərlə

təhlükəsiz və tədricən tanış olmalıdır.

Burada “nə qədər çox, bir o qədər yaxşı” prinsipi həmişə doğru deyil. Yeni təcrübələr itin qorxmasına və ya həddindən artıq stress yaşamasına səbəb olmamalıdır.

İtin reaksiyasını müşahidə edin və çətinliyi tədricən artırın.

---

İt tərbiyəsində ən çox edilən 7 səhv

1. Komandanı dəfələrlə təkrarlamaq

“Otur, otur, otur, otur...” demək itin komandaya ilk dəfədən reaksiya verməsini öyrətmir.

2. Səhv davranışa həddindən artıq diqqət vermək

Bəzi itlər üçün sahibinin mənfi reaksiyası belə diqqət formasına çevrilə bilər.

3. Fiziki cəza tətbiq etmək

Qorxu yaratmaq etibarlı və sağlam tərbiyə strategiyası deyil.

4. Qaydaların daim dəyişməsi

Bu gün divana icazə verib sabah buna görə iti danlamaq it üçün qarışıq siqnallar yaradır.

5. Çox uzun məşq etmək

İt yorulduqda diqqəti azalır. Qısa və məqsədli məşqlər daha idarəolunan ola bilər.

6. Mükafatı gecikdirmək

Düzgün davranışla mükafat arasındakı vaxt çox uzandıqda əlaqəni qurmaq çətinləşə bilər.

7. Səbirli olmamaq

Bir davranışın bir neçə təkrardan sonra mükəmməl alınmasını gözləmək real deyil.

İt tərbiyəsi bir yarış deyil. Davamlılıq nəticənin əsas hissəsidir.

---

Gündəlik 15 dəqiqəlik it tərbiyəsi planı

Tərbiyəni gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirmək üçün sadə plan hazırlaya bilərsiniz.

5 dəqiqə — əsas komandalar

“Otur”, “Qal”, “Gəl” kimi komandaları məşq edin.

5 dəqiqə — diqqət və çağırış

İtin adını çağırın, sizə baxmasını və yanınıza gəlməsini məşq etdirin.

5 dəqiqə — gündəlik davranış

Qayışla sakit gəzmək, oyuncağı buraxmaq və ya qapıda sakit gözləmək kimi real vəziyyətləri məşq edin.

Məşq zamanı itin düzgün davranışlarını mütləq müsbət şəkildə gücləndirin.

---

İt tərbiyəsində səbir niyə ən vacib amillərdən biridir?

Hər itin xarakteri, təcrübəsi və öyrənmə tempi fərqlidir. Bir it yeni komandaya tez reaksiya verə bilər, digəri isə daha çox təkrar tələb edə bilər.

Buna görə başqa itin nəticəsini öz itinizlə müqayisə etməkdənsə, öz itinizin əvvəlki davranışı ilə bugünkü davranışını müqayisə etmək daha faydalıdır.

Kiçik irəliləyişlər də nəticədir.

Bu gün 3 saniyə sakit gözləyən it sabah 5 saniyə, daha sonra isə daha uzun müddət gözləyə bilər.

---

Nə zaman mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır?

Bəzi davranış problemləri sadə ev məşqləri ilə həll olunmaya bilər.

İt:

• insanlara və ya digər heyvanlara qarşı ciddi aqressiya göstərirsə;

• güclü qorxu yaşayırsa;

• davranışı qəfil dəyişibsə;

• davamlı və idarəolunmaz hürürsə;

• özünə və ya başqalarına zərər vermək riski yaradırsa;

baytar həkim və ya ixtisaslı heyvan davranışı mütəxəssisindən yardım almaq daha doğru seçimdir.

Xüsusilə qəfil davranış dəyişikliklərində əvvəlcə mümkün sağlamlıq səbəblərinin qiymətləndirilməsi vacibdir.

---

Tez-tez verilən suallar

İt tərbiyəsinə neçə aylığında başlamaq olar?

Bala itlərdə əsas vərdişlərin formalaşdırılmasına erkən yaşlardan başlamaq mümkündür. Təlim itin yaşına və inkişaf mərhələsinə uyğun qurulmalıdır.

Yetkin iti tərbiyə etmək mümkündürmü?

Bəli. Yetkin itlər də yeni davranışlar öyrənə bilərlər. Sadəcə bəzi vərdişlərin dəyişdirilməsi daha çox vaxt və ardıcıllıq tələb edə bilər.

İti vurmaqla tərbiyə etmək olarmı?

Fiziki cəza tövsiyə olunan tərbiyə üsulu deyil. Məqsəd qorxu yaratmaq deyil, düzgün davranışı öyrətmək və müsbət şəkildə möhkəmləndirməkdir.

Bala it niyə əşyaları dişləyir?

Bala itlər ətraf mühiti ağızları ilə araşdırır və müxtəlif səbəblərlə dişləmə davranışı göstərə bilirlər. Uyğun oyuncaqlar təqdim etmək və diqqəti təhlükəsiz alternativə yönəltmək faydalı ola bilər.

İt tualetə nə qədər müddətə öyrəşir?

Bunun dəqiq müddəti hər it üçün eyni deyil. Yaş, fərdi xüsusiyyətlər, gündəlik rejim və sahibin ardıcıllığı nəticəyə təsir edə bilər.

İt sahibinin sözünə niyə qulaq asmır?

Bunun səbəbi təlimin kifayət qədər möhkəmlənməməsi, diqqətin yayınması, mühitin çox çətin olması və ya itin həmin davranışı hələ tam öyrənməməsi ola bilər. Komandanı daha sakit mühitdə məşq edib çətinliyi tədricən artırmaq faydalıdır.

---

Nəticə

Yaxşı tərbiyə olunmuş it qorxduğu üçün deyil, nə gözlənildiyini bildiyi üçün düzgün davranır.

İt tərbiyəsində əsas üç prinsipə əməl edin:

Səbir + ardıcıllıq + müsbət möhkəmləndirmə

İtinizi bir gündə dəyişdirməyə çalışmayın. Hər gün bir neçə dəqiqəlik düzgün məşq zamanla böyük fərq yarada bilər.

Evcil dostunuzun davranışını anlamağa çalışın, düzgün etdiyi hər davranışı möhkəmləndirin və unutmayın: tərbiyə yalnız itə nəsə öyrətmək deyil, onunla düzgün ünsiyyət qurmağı öyrənməkdir.